✍”سید محمد دُرستان
کارشناس ارشد مهندسی عمران
سازمان آب وبرق خوزستان
پدیده النینو باعث تغییرات شدید در الگوهای آب و هوایی می گردد و با توجه به موقعیت جغرافیایی، النینو یا منجر به بارندگیهای شدید و سیل های گسترده می گردد و یا باعث خشکسالیهای طولانی و گرمای شدید.
پیش بینی هواشناسی احتمال بارشهای شدید وفرا نرمال و سیلاب در استانهای جنوبی (بهویژه خوزستان و بوشهر) را دارد.
ولذا با توجه به تجربه فراموش نشده از فجایع وخسارت های گسترده سیل سال ۹۸ در استان خوزستان در صورت عدم آمادگی یاناهماهنگی سازمانهای ونهادهای مرتبط وهمچنین عدم تدارک ومهیا نکردن کلیه زیرساختهای مهم اعم از سدها ، رودخانه ها وکلیه تاسیسات وظرفیت های موجود در این حوزه ، خطر تکرار سیل های مصنوعی در سال ۱۴۰۵ نیزافزایش مییابد وفجایع سال ۹۸ یا حتی شدیدتر تکرار می گردد.
اصطلاح «سیل مصنوعی» برای توصیف حوادث سال ۹۸ در خوزستان به این دلیل به کار رفت که بر خلاف سیلهای طبیعی که صرفاً نتیجه بارشهای شدید و غیرمنتظره هستند، در این مورد، خطاهای مدیریتی و انسانی نقش کلیدی در تبدیل شدن یک وضعیت بحرانی به یک فاجعه داشتند.
🔸 دکتر علی محمد آخوندعلی رئیس اسبق دانشگاه شهید چمران اهواز واستاد گروه هیدرولوژی ومنابع آب در این زمینه عنوان کرده : سیلاب سال ۹۸ خوزستان، یک سیلاب مصنوعی بود؛ این مساله به دلیل بالا آمدن کف رودخانهها بوده که سیلاب با دوره برگشت حتی دو تا سه ساله نیز عبور داده نمیشود، در سیلاب خوزستان سال ۹۸ کل جریانی که از اهواز عبور کرد ۳۲۰۰ مترمکعب بوده است در حالی که این رقم در اهواز در دوره برگشت یک و نیم سال هم نمیشود چه برسد به ۱۰ یا ۱۰۰ سال.
وی تصریح کرد: به دلیل اینکه رودخانه کارون پر از رسوبات و آب کم پهن شده بود، آب همه جا را گرفت و خود را این گونه مانند سیلاب نشان داد؛ سه هزار و ۲۰۰ مترمکعب مرز جاری شدن آب در خیابانهای شهر اهواز بوده است در حالی که این میزان باید دوره بازگشت پنج ساله را به راحتی عبور دهد.
🔸به طور خلاصه، دلایل اصلی که باعث شد بسیاری از کارشناسان این سیل را «مصنوعی» بدانند، به شرح زیر است:
۱. مدیریت ناهماهنگ و نامناسب در رهاسازی آب سدها (عامل اصلی):
مهمترین دلیل، نحوه مدیریت سدهای بالادست (به ویژه سدهای استان لرستان) بود. گزارشها حاکی از آن بود که:
تأخیر در تخلیه وآزادسازی آب پشت سد ها در زمان مناسب:سدها را در زمانهایی که بارشها کمتر بود و رودخانهها ظرفیت پذیرش داشتند، تخلیه نکردند و اجازه دادند تراز آب به حد خطر (تراز بحرانی) برسد.
رهاسازی ناگهانی و حجم عظیمی از آب را به صورت یکباره و ناگهانی که باعث گردید در مدت کوتاهی حجم عظیمی آب وارد رودخانههای خوزستان شود و باعث شد رودخانهها نتوانند آن را تخلیه کنند و حجم وسیعی آب به شهرها و روستاها سرازیر گردید.
۲. عدم هماهنگی بین سازمانها وارگانهای مرتبط:
سازمانهای مدیریت بحران، سازمان آب وبرق ،شرکتهای آب و فاضلاب و در کل وزارت نیرو و استانداریها هماهنگی لازم را نداشتند و همین موضوع باعث شد
که اطلاعرسانی به مردم برای تخلیه مناطق خطرخیز دیر انجام شود.
و برنامهریزی برای هدایت آب به کانالهای جایگزین یا حوضچههای ذخیره به درستی اجرا نشود.
۳.عدم لایروبی کامل بیشتررودخانهها و کانالها مهم انتقال آب :
رودخانههای اصلی (مانند کارون و کرخه) و کانالهای انتقال آب سالها بود که لایروبی نشده بودند. رسوبات کف رودخانه باعث شده بود «ظرفیت پذیرش آب» به شدت کاهش یابد. در نتیجه، حتی اگر حجم آب رها شده کمتر بود، باز هم به دلیل کمعمق شدن رودخانهها، آب به سرعت از دیوارهها بیرون زده و زمینهای کشاورزی و مناطق مسکونی را غرق کرد.
۴. تغییر کاربری بعضی اراضی و تخریب حریم رودخانهها:
در سالهای قبل از این حادثه، در بسیاری از نقاط حریم رودخانهها مورد تجاوز قرار گرفته بود و ساختمانها یا زمینهای کشاورزی در مسیرهای طبیعی سیلاب ساخته شده بودند. این امر باعث شد مسیرهای طبیعی تخلیه آب مسدود شده وسطح تخریبات افزایش یابد.
۵. نادیده گرفتن وکم اهمیت دادن پیشبینیهای وهشدار های هواشناسی :
بسیاری از منتقدان معتقدند که پیشبینیهای هواشناسی درباره بارشهای شدید در بالادست وجود داشت، اما اقدامات پیشگیرانه (مانند تخلیه تدریجی سدها یا آمادهسازی مسیرهای جایگزین) به دلیل خوشبینی یا اهمال در تصمیمگیری، به موقع انجام نشد.
🔸در کنار زحمات گسترده ارگانهای مختلف از جمله سازمان بزرگ آب وبرق خوزستان وسایر ارگانها در جلوگیری از خسارتهای بیشتر در سیل سال ۱۳۹۸، گزارشهای منتشر شده مدیریت بحران وسایر منابع استانی در آن تاریخ ، خسارات گسترده این سیلاب را در ابعاد مختلف اعلام نمودند که نظر به اهمیت موضوع وجلوگیری از تکرار چنین سیلابهایی ، این میزان خسارتها به تفکیک بیان می گردد:
۱. خسارات مالی و زیرساختی:
برخی گزارشها مجموع خسارات وارده به استان خوزستان را بین ۴ تا ۱۵ هزار میلیارد تومان برآورد کردهاند.
برآوردهای اولیه نشان داد که تنها به بخش صنعت، معدن و تجارت استان خوزستان حدود ۱۰ هزار میلیارد ریال خسارت و بیش از ۶۲ هزار واحد مسکونی نیزدچار خسارت شدند.
حدود ۱۰۰ تا ۱۳۳ روستا به طور کامل زیر آب رفتند و بین ۲۳۴ تا ۳۷۴ روستا تخلیه اضطراری شدند.
۲. خسارات کشاورزی و دام (بسیار شدید):
بخش کشاورزی به دلیل زمان وقوع سیل (درست در زمان دروی گندم) ضربه بسیار سختی خورد به طوریکه
بیش از ۲۶۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی زیر آب رفت.
صدها رأس دام و گاومیش تلف شدند و بسیاری از دامداران سرمایه خود را از دست دادند.
۳. خسارات آموزشی و خدماتی:
حدود ۱۰۳ مدرسه به طور کامل ویران شد و ۵۳۸ مدرسه دیگر دچار خسارت شدند.
حدود ۴۹۲ دکل برق در اثر سیلاب آسیب دیدند
۴. تلفات جانی و انسانی:
بر اساس آمارهای رسمی، تعدادی از شهروندان (برخی منابع عدد ۵ نفر را برای تلفات مستقیم ذکر کردهاند) جان خود را از دست دادند.
بیش از ۴۰۰ هزار نفر از ساکنان استان تحت تأثیر این سیل قرار گرفتند و هزاران نفر مجبور شدند در تپههای شنی و چادرهای امدادی زندگی کنند.
لذا مدیریت سیلاب برای کلبه سازمانها و شرکتهای آب وآب و فاضلاب یک چالش حیاتی است که هم جنبههای فنی و مهندسی دارد و هم جنبههای مدیریتی و پیشگیرانه.
🔸 راهکارهای مقابله با سیلاب را میتوان به سه نوع اصلی پیش از وقوع (پیشگیری)، حین وقوع (مدیریت بحران) و پس از وقوع (بازسازی و بهبود) تقسیم کرد.
که میتوان مهمترین راهکارهای عملیاتی برای شرکتهای آب را به شرح ذیل بیان نمود:
۱. اقدامات پیشگیرانه (قبل از وقوع سیل):
این اقدامات برای کاهش ریسک و افزایش آمادگی زیرساختها طراحی شدهاند.
مدل سازی هیدرولیکی وهیدرولوژیکی: استفاده از نرمافزارهای پیشرفته برای شبیهسازی مسیرهای جریان سیلاب و شناسایی نقاط آسیبپذیر در شبکههای جمعآوری آبهای سطحی و فاضلاب.
بهروزرسانی و بازنگری در طراحی سازهها: بازبینی ظرفیت ایستگاههای پمپاژ، خطوط انتقال و تصفیهخانهها بر اساس دادههای بارشهای اخیر و تغییرات اقلیمی. سازههای قدیمی اغلب برای شدت بارشهای امروزی طراحی نشدهاند.
لایروبی وپاکسازی مسیرهای مهم انتقال آب : لایروبی منظم رودخانهها، کانالهای انتقال آب و شبکههای دفع آبهای سطحی برای جلوگیری از انسداد و کاهش ظرفیت انتقال جریان.
* سیستمهای هشدار زودهنگام (EWS): نصب ایستگاههای سنجش باران و دبی آب (تلهمتری) در بالادست حوضههای آبریز برای پیشبینی دقیق زمان و حجم سیلاب و اطلاعرسانی سریع به تیمهای عملیاتی.
*حفاظت از تاسیسات حیاتی: اجرای دیوارهای سیلبند، احداث خاکریز، و نصب درهای ضدآب در اطراف تصفیهخانهها و ایستگاههای پمپاژ برای جلوگیری از ورود سیلاب به تجهیزات برقی و مکانیکی حساس.
۲. مدیریت حین وقوع سیل (مدیریت بحران):
وقتی سیلاب رخ میدهد، تمرکز بر تداوم خدمات و کاهش خسارات است:
* آمادگی تیمهای واکنش سریع: تشکیل و آموزش تیمهای عملیاتی (گشت و بازرسی) برای حضور فوری در نقاط حساس و رفع انسدادهای ناگهانی یا شکستگیهای احتمالی.
* مدیریت عملیاتی شبکه: هدایت جریانهای اضافی به مخازن تعادلی یا حوضچههای تاخیری برای جلوگیری از پسزدگی فاضلاب به منازل و محیطهای شهری.
* پایداری تامین انرژی: استفاده از دیزلژنراتورهای پشتیبان و منابع انرژی تجدیدپذیر برای اطمینان از کارکرد پمپها حتی در صورت قطع برق شهری.
* ارتباطات بینبخشی: هماهنگی نزدیک با سایر دستگاهها مانند شهرداری، مدیریت بحران و هواشناسی برای مدیریت یکپارچه جریان سیلاب.
۳. اقدامات پس از وقوع (بازسازی و درسآموزی):
* پایش و بازرسی خسارات: بررسی فنی تاسیسات پس از فروکش کردن آب برای شناسایی آسیبهای پنهان (مانند خوردگی تجهیزات الکترونیکی یا نشست زمین در اطراف سازهها).
مستندسازی و تحلیل پس از سیل عملیاتهای انجام شده : تحلیل نقاط ضعف و قوت عملکرد شرکت در جریان سیلاب برای بهروزرسانی “طرح جامع مدیریت سیلاب”.
🔸️امیدواریم که با برنامه ریزی ومدیریت مناسب وآمادگی کامل کلیه ارگانها وسازمان های مرتبط بارشهای پیش رو باعث فرصت های مناسب جهت رفع کمبودهای آب ناشی از بحران خشکسالی سالیان گذشته گردد و از خسارت های گسترده در شهرها ، بخش ها واراضی وتاسیسات وزیرساخت ها مربوطه جلوگیری گردد.
