کاهش تلفات تبخیری آب‌های سطحی؛ راهبردی برای پایداری منابع آب کشور

تبخیر از سطوح آبی در هر دمایی پایین‌تر از نقطه جوش نیز رخ می‌دهد و تحت تأثیر عواملی همچون دما، سرعت باد، سطح آب، فشار هوا، شوری و غلظت آب قرار دارد. افزایش دما، تشدید خشکسالی، تغییرات اقلیمی و افزایش تبخیر و تعرق، نگرانی‌ها درباره ناترازی منابع آب را بیش از گذشته افزایش داده است؛ موضوعی که بخش کشاورزی را نیز به‌عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب، به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است.
یکی از مهم‌ترین بخش‌های اتلاف منابع آب، تبخیر در دو مرحله رخ می‌دهد: تبخیر از مخازن سدها و دریاچه‌های مصنوعی و تبخیر بارش‌ها پیش از تبدیل شدن به رواناب.
تبخیر از مخازن سدها
برآوردها نشان می‌دهد حدود ۵ درصد از آب ذخیره‌شده در مخازن سدهای جهان و نزدیک به ۶ درصد در ایران بر اثر تبخیر از دست می‌رود. طی سال‌های اخیر، روش‌های متعددی برای کاهش تبخیر مورد بررسی قرار گرفته که عمدتاً برای سدهای کوچک و دریاچه‌های مصنوعی کاربرد دارند. مطالعات انجام‌شده توسط مراکز تحقیقاتی آب نیز نشان می‌دهد که مدیریت بهینه مخزن همچنان یکی از مؤثرترین و اقتصادی‌ترین راهکارها برای کاهش تلفات ناشی از تبخیر است.
امروزه کشورهای کانادا، آمریکا، استرالیا، آفریقای جنوبی و امارات از فناوری‌های نوین برای کاهش تبخیر بهره می‌برند که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:
پوشش‌های شبکه‌ای متحرک
لایه‌های نانویی الکلی و پلی‌اتیلنی
پوشش‌های شش‌ضلعی شناور
استفاده از توپ‌های پلاستیکی شناور
بادشکن‌های گیاهی
سقف‌های متحرک و پنل‌های خورشیدی
پوشش‌های شناور ویژه مناطق گرم و خشک
اصلاح هندسه و ساختار مخازن
پوشش‌های گنبدی و ورقه‌ای
بیشتر این روش‌ها برای سدهای کوچک، کانال‌های عریض و دریاچه‌های مصنوعی از نظر اقتصادی قابل توجیه هستند.
تبخیر بارش‌ها؛ بزرگ‌ترین اتلاف منابع آب
بخش عمده اتلاف آب در ایران، پیش از رسیدن آب به رودخانه‌ها و مخازن رخ می‌دهد. بر اساس چرخه آب کشور، حدود ۷۱.۹ درصد از بارندگی‌ها پیش از تبدیل شدن به رواناب یا نفوذ به آبخوان‌ها، بر اثر تبخیر از بین می‌روند. در بسیاری از موارد، بارش تنها موجب مرطوب شدن خاک می‌شود و به دلیل نرسیدن خاک به حالت اشباع، روانابی تشکیل نمی‌شود؛ موضوعی که مانع تغذیه سدها و افزایش ذخایر آب سطحی خواهد شد.
آبخیزداری؛ راهکاری مؤثر برای مقابله با تبخیر
یکی از چالش‌های اساسی مدیریت منابع آب در ایران، تمرکز بیش از حد بر ذخیره‌سازی آب در مخازن سطحی است؛ در حالی که با توجه به تبخیر بسیار بالای کشور، نگهداشت آب در مخازن گسترده، به‌ویژه در مناطق گرم و جنوبی مانند خوزستان، با تلفات قابل توجهی همراه است.
ضروری است سیاست‌های مدیریت منابع آب به سمت تغذیه آبخوان‌ها، توسعه آبخیزداری و آبخوان‌داری حرکت کند. این رویکرد علاوه بر کاهش تلفات ناشی از تبخیر، موجب تقویت منابع آب زیرزمینی، کاهش فرسایش خاک، افزایش پوشش گیاهی و جلوگیری از گسترش دشت‌های ممنوعه خواهد شد.
بدون تردید، عبور از بحران آب در ایران تنها با ساخت سدهای جدید امکان‌پذیر نیست؛ بلکه نیازمند تغییر رویکرد از مدیریت صرف منابع آب سطحی به سمت مدیریت جامع آبخیزها، افزایش نفوذ آب در زمین و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین کاهش تبخیر است. این تغییر می‌تواند گامی مؤثر در حفظ سرمایه‌های آبی کشور و افزایش تاب‌آوری در برابر خشکسالی‌های آینده باشد.